Materiały edukacyjne

Uriel (Gabriel) ACOSTA

filozof religijny :: sceptyk
(1590 Oporto/Portugalia – 1647 Amsterdam)

Autor Examen de tradicions phariseas conferidas con a ley escripta, 1624 (zwątpił o Boskiej prawdzie wiary Chrystusowej…zaczął pisać przeciw rabinicznej nauce i przeciw nieśmiertelności duszy), myśliciel niezależny i antyortodoksyjny; Portugalczyk żydowskiego pochodzenia, ale wychowany w religii katolickiéj, nawrócił się późniéj do wiary swoich przodków, do judaizmu; wystąpieniem przeciw nauce rabinicznéj ściągnął na siebie nienawiść współwyznawców i klątwę synagogi. Prześladowany za swoje przekonanie religijne i pokutujący za chwiejność w wierze, zakończył życie wystrzałem z pistoletu w r. 1640. Karl von Gutzkow, pisarz niemiecki, spożytkował żywot jego w tragedii, która […] kończy się słowami pełnemi wysokiéj tollerancyi: «wierzcie, w co wierzycie! lecz z przekonania! nie to, co wierzymy – lecz jak wierzymy, zwycięża» (Kłosy 1879). Tragedię Gutzkowa przełożył na język polski najpierw Mikołaj Bołoz Antoniewicz (Lwów 1850), kilka lat później Kapliński, i była grywana – skąd pewnie się wzięła pewna popularność postaci Acosty w XIX-wiecznej Polsce. Historycy filozofii dość zgodnie uważają, że kontynuatorem jego myśli był Benedykt Spinoza. Przed śmiercią spisał Wizerunek własny żywota. Nie wiadomo, gdzie został pochowany, swego grobu chyba po prostu nie ma.

Michał BAŁUCKI

Balucki komediopisarz :: pisarz :: publicysta
(1837 Kraków – 1901 Kraków)

Ukończył Gimnazjum św. Anny, studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim (matematyka i filozofia, historia i literatura). Debiutował jako poeta w 1859. Uczestniczył w organizacjach spiskowych w Galicji, wspierając w Powstaniu Styczniowym stronnictwo Czerwonych, aresztowany wskutek denuncjacji pod koniec 1863, spędził rok w austriackim więzieniu w Krakowie. Zainteresowanie tematyką żydowską, obecne w niektórych jego utworach, niekiedy tłumaczy się neofickim pochodzeniem jego matki, z domu Kochman. W twórczości – kilkanaście powieści, kilkadziesiąt komedii – przejawiać się to miało najpierw postulatami przełamania izolacji społeczeństwa polskiego i żydowskiego (m. in. Przechrzta, 1861; Błyszczące nędze, 1870; Żydówka, 1870), później akcentami wręcz antysemickimi (W żydowskich rękach, 1885). Taka ewolucja poglądów nie była w tym czasie i miejscu czymś nadzwyczajnym. Rozgoryczony niepowodzeniami ostatnich swoich komedii (w czasie jednego z przedstawień aktorzy publicznie wyśmiewali się z autora sztuki, którą właśnie grali, czyli Bałuckiego), głosami młodopolskiej krytyki, plotkami (matkę pomawiano, że trudniła się lichwą) – popełnił samobójstwo. Pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie bez oprawy religijnej, co wzbudziło oburzenie i protesty części mieszkańców.

Mojżesz BEISER vel BAJZER

Bajzer medyk :: filantrop :: społecznik
(1807 Lwów – 1880 Lwów)

Lekarz z powołania – to nie on wybrał zawód, raczej zawód wybrał Jego. Lekarz – z wykształcenia, lekarz – z zawodu i lekarz – co najważniejsze – z prawdziwego zdarzenia: leczył ludzi, nie ich choroby. Po zakończeniu studiów (Wiedeń, 1835) praktykował w Kołomyi, potem już we Lwowie. Przez całe życie tzw. większą połowę swych pacjentów leczył bezpłatnie. Z którymi nierzadko – uwaga! – dzielił się honorariami otrzymanymi od zamożniejszych chorych. Sobie pozostawiając tzw. mniejszą połowę. Albo nic. W ważnym roku 1848 delegat do Rady Narodowej we Lwowie. W rezultacie przez ponad rok (pod nadzorem austriackiej policji) praktykował w prowincjonalnej Żółkwi. W 1850 wrócił do rodzinnego miasta. Od roku 1876 był członkiem honorowym Rady Miejskiej Lwowa, później radnym miejskim i przewodniczącym gminy żydowskiej. Nie zmienił – mimo perswazji – swego dobrego żydowskiego imienia na neutralnego Maurycego, co wśród oświeconych Żydów zdarzało się wtedy dość często (Maurycy Gottlieb). Po śmierci Bajzera, Rada Miejska – w uznaniu zasług i uwzględniwszy fakt, że nie pozostawił po sobie nic (prócz dobrego imienia) – wystawiła Mu pomnik na grobie, przyznała wdowie dożywotnią rentę i nadała Jego imię jednej z ulic miasta. Pochowany na miejscowym cmentarzu żydowskim.

Majer BERSOHN

przedsiębiorca :: filantrop
(1787 Warszawa – 1973 Warszawa)

Protoplasta warszawskiej rodziny Bersohnów, kupiec, przemysłowiec, bankier, obywatel ziemski, filantrop i społecznik. Miał sześcioro dzieci. Wspomagał finansowo warszawską Szkołę Rabinów i Szpital Starozakonnych. Przed śmiercią sporządził testament, w którym zapisał 50 tysięcy rubli jako fundusz wieczysty dla instytucji dobroczynnej pod nazwą Szpital dla dzieci żydowskich fundacji Majera i Chai z Szymanów Bersohn. Zastrzegł w nim aby 20 tysięcy rubli zostało zużyte na zakupienie nieruchomości i urządzenie w niej szpitala mogącego przyjąć jednorazowo 25 dzieci. Pozostała kwota miała być zabezpieczona na trzech nieruchomościach, a oprocentowanie w wysokości 5% od dnia śmierci testatora miało pokrywać koszty utrzymania szpitala. Jego wolą było także, aby w dzieło to włączyła się jego córka Paulina wraz z mężem Salomonem Baumanem. Postawił jednak warunek – ofiarowanie 30 tysięcy rubli na budowę i utrzymanie szpitala – jaki musieli spełnić by ich nazwisko znalazło się w nazwie szpitala. Który powstał już po jego śmierci. Pochowany na cmentarzu żydowskim (Okopowa) w Warszawie.

Jan Gotlib (Bogumił) BLOCH

przedsiębiorca kolejowy :: działacz gospodarczy i  społeczny :: ekonomista :: protoplasta pacyfizmu
(1836 Radom – 1902 Warszawa)

Jedno z dziewięciorga dzieci drobnego warszawskiego przedsiębiorcy Szlomo Blocha i Fryderyki Neumark. Ukończył szkołę średnią realną, w której nacisk kładziono na zdobycie umiejętności praktycznych. Lekcje religii mojżeszowej pobierał – co znamienne – nie w chederze, lecz w domu. W wieku lat czternastu przyjął wyznanie ewangelicko-reformowane, kiedy miał lat 20 przeszedł – co było już jego zupełnie samodzielną decyzją życiową – na katolicyzm. Ale do końca życia czuł się – inaczej już miało być z jego dziećmi – Żydem. Co miało – prawdę mówiąc – głównie filantropijne konsekwencje. Podstaw biznesu uczył się w domu bankowym Henryka Toeplitza. Potem rzucił się – już sam – na głębokie wody. W Petersburgu, przy budowie kolei warszawsko-petersburskiej, dorobił się swoich pierwszych milionów. Po powrocie do Warszawy rozpoczął współpracę z samym Leopoldem Kronenbergiem. Rychło okazało się jednak, że były to dwa na słońcach swych przeciwnych… „królowie kolei”. Miano to jednak – w istocie też i innych dziedzin gospodarki – ostatecznie przypadło Blochowi. (Jakby jednak nie było, w dwójkę pokryli cały kraj siecią dróg żelaznych). W 1883 otrzymał szlachectwo dziedziczne Królestwa Polskiego. Zajmował się też nauką. W swym pacyfistycznym opus magnum Przyszła wojna (8 tomów) dowodził, że konflikt zbrojny w ówczesnych warunkach zakończy się katastrofą gospodarczą. Coś w tym było na rzeczy, ale pierwsza światowa i tak wybuchła. Pochowany na warszawskim cmentarzu Powązki.

 

Henryk BLUMENSTOCK (Heinrich Ritter von HALBAN)

dziennikarz :: publicysta :: tłumacz :: polityk
(1845 Kraków – 1902 Bad Gastein)

Ukończył Gimnazjum św. Anny w Krakowie i Wydział Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego; po studiach przeniósł się do Wiednia, gdzie pracował jako dziennikarz. Od 1870 sekretarz Alfreda Potockiego w Prezydium Rady Ministrów, od 1885 radca dworu, rok później dyrektor kancelarii parlamentu w Wiedniu. W 1892, wraz z bratem Leonem (profesor medycyny, uczestnik Powstania Styczniowego) otrzymał od cesarza tytuł szlachecki, ze zmianą nazwiska na von Halban. Ochrzcił się, podobnie jak brat, w roku następnym. W wiedeńskim roczniku Dioskuren opublikował kilka rozpraw literackich o Zygmuncie Krasińskim, Juliusz Słowackim, Aleksandrze Fredro, Bohdanie Zaleskim, Władysławie Syrokomli i Adamie Mickiewiczu. Wiele tłumaczył na jeżyk niemiecki. Pozostawił wspomnienia.

 

Jakub CENTNERSZWER

Centrerszwer matematyk :: pedagog :: niespełniony architekt (1798 Warszawa – 1880 Warszawa)

Pochodził z rodziny ortodoksyjnej, odebrał początki wykształcenia religijnego. Matematykę studiował w Berlinie, w 1825 ukończył szkolę budowlaną w Hamburgu. Jako Żyd, mimo licznych starań, nie uzyskał zgody namiestnika Królestwa Polskiego na objęcie stanowiska architekta oraz prowadzenie praktyki (udało mu się jedynie być autorem wystroju warszawskiej synagogi reformowanej na Daniłowiczowskiej). Przez prawie czterdzieści lat był nauczycielem przedmiotów świeckich (arytmetyka i geometria) w warszawskiej Szkole Rabinów, i przez kilka lat wykładowcą matematyki w niedzielnej Szkole Handlowej Zgromadzenia Kupców w Warszawie. Opublikował liczne prace naukowe i popularnonaukowe. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

 

Bogumił DAWISON

Dawison aktor
(1818 Warszawa – 1872 Drezno)

Nauki pobierał w liceum warszawskiem, gdzie ich jednak, dla wypadków 1830 r. nie ukończył. Pierwszy artysta z Polski, który, jeszcze przed Heleną Modrzejewską, zmierzył się z aktorami krajów o dłuższej i bogatszej tradycji kulturalnej, co najmniej im dorównał i coś istotnego w tę tradycję wniósł. Jako pionier nowego realistycznego stylu gry (definitywnie zarzucił stosowane dotychczas deklamowanie roli), uważany był za jednego z największych aktorów tragicznych scen europejskich XIX w. Karierę rozpoczynał w Warszawie (1837) i Lwowie, gdzie przyjęty został bardzo ozięble, równie przez dyrekcje, jak przez publiczność. Dziesięć lat później występował na scenach Hamburga, potem Wiednia i Drezna, Paryża i Amsterdamu, także – kilkakrotnie – Warszawy, w 1866 odbył wielkie tournée po Stanach Zjednoczonych; grał w ośmiu językach, uchodził za najlepszego odtwórcę bohaterów tragedii Szekspira i dramatu romantycznego; autor pamiętników (Dawisona pierwsze lata w zawodzie dramatycznym). Po jego śmierci – chyba z przepracowania – gazety pisały: nasza scena, w prawdziwych tej sztuki apostołów tak uboga, z taką lekkomyślnością odtrąciła wielkość, która z natury dla niej zdawała się być przeznaczona. Tak to już nad Wisłą jest. Pochowany na cmentarzu Annenfriedhof na płd. przedmieściu Drezna.

 

Antoni właśc. Aaron EISENBAUM (EJZENBAUM)

Eisenbaum pisarz :: działacz oświecenia żydowskiego
(1791 Warszawa – 1852 Warszawa)

Otrzymał tradycyjne wykształcenie religijne, poza tym – osierocony we wczesnym dzieciństwie – był typowym samoukiem. Wyjątkowo uzdolnionym językowo. Biegle władał polskim, niemieckim, angielskim, francuskim i włoskim, gorzej już natomiast – hebrajskim. To ostatnie miało pewnie związek z jego poglądami: był zwolennikiem daleko idącej reformy judaizmu i asymilacji, wręcz integracji Żydów ze społeczeństwem polskim. Swe poglądy konsekwentnie realizował przez całe życie jako pierwszy dziennikarz żydowski w Warszawie, wydawca pierwszego w Polsce polsko-żydowskiego pisma Dostrzegacz Nadwiślański, dyrektor sponsorowanej przez władze rosyjskie warszawskiej Szkoły Rabinów. Która – co prawda – nie wykształciła żadnego rabina, ale którą ukończyli albo w której pracowali m.in. Jakub Centnerszwer, Izaak Kramsztyk, Leopold Kronenberg, Henryk Natanson i Samuel Orgelbrand. Jego postawa i działania wywoływała gorący sprzeciw Żydów tradycyjnych, w tym Abrahama Sterna. Był pradziadkiem wielkiego polskiego poety Bolesława Leśmiana i w wielkiego polskiego bajkopisarza Jana Brzechwy. Pochowany na cmentarzu żydowskim (Okopowa) w Warszawie.

Berthold ENGLISCH

szachista
(1851 Hotzenplotz – 1897 Wiedeń)

Czołowy szachista austriacki urodzony w żydowskiej rodzinie lub – jak chcą Czesi – szachista czeski urodzony w miejscowości Osoblaha.

Jan EPSTEIN

bankier :: przedsiębiorca :: filantrop
(1805 Warszawa – 1885 Warszawa)

Rozgałęziona rodzina Epsteinów pochodziła z miejscowości Ebstein (Styria), wydała wielu sławnych rabinów, pierwszym zanotowanym w historii członkiem rodziny był Rabbi Nathan Halevi Epstein (XIV w.). Mazowiecka gałąź rodziny, z której pochodził Jakub, osiadła w Pilicy, gdzie posiadała wytwórnię świec łojowych (w Warszawie od 1786). Jan Epstein był jednym z czterech synów fabrykanta świec stearynowych, kupca, filantropa, porucznika batalionu żydowskiego podczas Powstania Kościuszkowskiego Jakuba i Henrietty Glikson; bratem bankierów i filantropów, posiadających prawo do nabywania dóbr ziemskich, wolnomularzy Adama, Hermana i Józefa; jako jedyny z tej czwórki zmienił wyznanie: przeszedł na kalwinizm. Sam miał pięcioro dzieci. Kształcił się w szkole pijarów w Warszawie, od 1820 studiował prawo we Wrocławiu i Berlinie. Odbywał tam też praktyki bankowe. Do Polski powrócił dopiero w 1836 i zajął się bankowością, otwierając własny bank przy ul. Granicznej w Warszawie, później połączony z Bankiem Handlowym. Był też właścicielem papierni w Moździerzu, uważanej za czołowy zakład branży papierniczej w Imperium Rosyjskim. Był czynnym członkiem konsystorza wyznania reformowanego w Polsce i jednym z inicjatorów budowy nowego kościoła przy warszawskiej ulicy Leszno. Pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie.

ESTERKA z OPOCZNA

bohaterka legendy
(?, Opoczno – ?, Łobzów)

Słynna z urody – jakże by nie, bez tego ani rusz – faworyta króla Kazimierza I Wielkiego (XIV w.), uwieczniona przez Jana Długosza w Kronikach (Annales…), niemniej przez wielu historyków uważana za postać fikcyjną. Jaka jest prawda, nikt nie wie na pewno; legenda polska i żydowska głosi, że była córką mistrza krawieckiego z Opoczna, że jakoby miała wielki wpływ na politykę króla wobec Żydów. Niczyich wątpliwości nie budzi już natomiast fakt istnienia dzieci z tego związku, chłopców o imionach Niemira i Pełka.  Królewski romans uwieczniony został w licznych dziewiętnastowiecznych powieściach, dramatach, poematach w jęz. polskim, hebrajskim i jidysz.

Mordechaj vel Mordko FAJERMAN

muzyk na cymbałach i skrzypcach
(1810 Kałuszyn – ok. 1880 Warszawa)

I dzieciństwie i wykształceniu tego artysty – mimo iż poświęcono mu osobny artykuł w Tygodniku Ilustrowanym (stąd podobizna) i mimo że ma „swoje” hasło w Encyklopedii Staropolskiej Glogera, w Polskim Słowniku Biograficznym i w Polskim Słowniku Judaistycznym – nic się powiedzieć nie da. Ale wiadomo, że po wielkim pożarze Kałuszyna przeniósł się do Warszawy. Utrzymywał siebie i liczną rodzinę (miał pięcioro dzieci) z wirtuozowskiej ulicznej gry na cymbałach. Na skrzypcach grał tylko nieco gorzej, ale niechętnie. Czasami zapraszano go do mieszkań. Oczywiście by koncertował. W repertuarze miał głównie utwory polskie, w mazurach był niezrównany. Uznanie i popularność zawdzięczał – fifty-fifty – talentowi i Adamowi Mickiewiczowi. Nazywano go nawet – jakżeby inaczej – Jankiel. Wiemy, że się za to nie gniewał. Czy czytał Pana Tadeusza – nie wiemy.

Jakub Lejbowicz FRANK

mesjanista
(1726 Korolówka – 1791 Offenbach)

Ostatni wielki przywódca ruchu mesjańskiego, zainaugurowanego przez Sabataja Cwi, twórca żydowskiej grupy religijnej istniejącej od połowy XVIII w. do pierwszej ćwierci wieku następnego, działającej na terenie płd. Polski, w Czechach Rumunii i płd. Niemczech; po dyspucie ze zwolennikami tradycyjnego judaizmu (Lwów 1759), zorganizowanej przez hierarchów katolickich, około tysiąca jego zwolenników zwanych frankistami przyjęło chrzest i zostało nobilitowanych. Po śmierci Jakuba Franka ruch frankistów, pozbawiony charyzmatycznego przywódcy (roli tej nie potrafiła spełnić wyznaczona przez niego córka Ewa), osłabł. Na początku XIX wieku większość z nich przyjęła katolicyzm. Ostatni około 1820 roku. Frank pochowany został  w Offenbachu.

Jan Jakub GLÜCKSBERG

wydawca
(1784 – 1859 Warszawa)

Brat Natana Majera Glücksberga, samouk, jeden z najbardziej światłych Żydów epoki, znawca literatury hebrajskiej, polskiej, francuskiej i niemieckiej. Od 1830 prowadził w Warszawie samodzielną działalność wydawniczą, wydał ok. 50 pozycji w kilku językach. Właściciel księgarni i czytelni. Od 1856 w jego firmie pracował jego zięć Salomon Lewenthal (został następca teścia). Zwolennik emancypacji Żydów, popierał ideę utworzenia Szkoły Rabinów w Warszawie. Wierny judaizmowi, spośród jego dzieci tylko córka zmieniała wyznanie. Członek Gwardii Narodowej podczas Powstania Listopadowego. Autor kilku książek. Pochowany na cmentarzu żydowskim (Okopowa) w Warszawie.

Michał GLÜCKSBERG

wydawca
(1838 Warszawa – 1907 Warszawa)

Syn Jana Jakuba Glücksberga, zięć Samuela Orgelbranda; ukończył gimnazjum filologiczne. Od 1859 prowadził samodzielnie księgarnie z czytelnią i wypożyczalnią (Nowy Świat, Krakowskie Przedmieście). Opublikował przeszło 100 pozycji, wydawał tygodnik ilustrowany „Bluszcz”.

Natan Majer GLÜCKSBERG

wydawca
(1870 Poznań – 1831 Warszawa)

Syn przybyłego z Niemiec Emanuela Majera Glücksberga, najbardziej liczący się wydawca, drukarz i księgarz warszawski; obywatel m. Warszawy; honorowy księgarza i typograf Uniwersytetu Królewskiego w Warszawie; wydał ponad 200 pozycji, w tym ponad 100 z polskiej literatury pięknej. Jako pierwszy płacił godziwe honoraria i często sprzedawał poniżej kosztów własnych. Zwolennik asymilacji, ale wierny judaizmowi (wszyscy jego synowie w 1828 zmienili wyznanie na ewangelicko-reformowane). Bez widocznych rezultatów walczył o prawa obywatelskie i polityczne dla Żydów. Pochowany na cmentarzu żydowskim (Okopowa) w Warszawie.

Maurycy właśc. Mojżesz Dawid GOTTLIEB

Gottlieb malarz
(1856 Drohobycz – 1879 Kraków)

Ostatni wielki przywódca ruchu mesjańskiego, zainaugurowanego przez Sabataja Cwi, twórca żydowskiej grupy religijnej istniejącej od połowy XVIII w. do pierwszej ćwierci wieku następnego, działającej na terenie płd. Polski, w Czechach Rumunii i płd. Niemczech; po dyspucie ze zwolennikami tradycyjnego judaizmu (Lwów 1759), zorganizowanej przez hierarchów katolickich, około tysiąca jego zwolenników zwanych frankistami przyjęło chrzest i zostało nobilitowanych. Po śmierci Jakuba Franka ruch frankistów, pozbawiony charyzmatycznego przywódcy (roli tej nie potrafiła spełnić wyznaczona przez niego córka Ewa), osłabł. Na początku XIX wieku większość z nich przyjęła katolicyzm. Ostatni około 1820 roku. Frank pochowany został  w Offenbachu.

 

Isidor GUNSBERG

szachista
(1854 Budapeszt – 1930 Londyn)

Jedni teraz piszą: brytyjski szachista węgierskiego pochodzenia, inni – że raczej war ein bedeutender englischer Schachspieler jūdisch-ungarischer Herkunft. Był jednym z najsilniejszych graczy brytyjskich, przez długo jednym, który uczestniczył w meczu o mistrzostwo świata (ze Steinitzem). Podczas Międzynarodowego Turnieju w Paryżu (1867) wygrał m.in. ze Steinitzem i Winawerem.

 

Samuel HIRSZENBERG

malarz
(1870 Łódź – 1908 Jerozolima)

Studiował w: Krakowie i Paryżu; 1885 debiut w Zachęcie, 1907 wyjazd do Palestyny. Uprawiał malarstwo realistyczne, impresjonizm, symbolizm i ekspresjonizm. Leszek Kołakowski napisał: W chwili samobójstwa Acosty Baruch de Spinoza był chłopcem ośmioletnim. Malarz Hirszenberg przedstawił ich na obrazie razem, w ostatniej chwili życia pokonanego reformatora. Pochowany w Jerozolimie.

 

Ludwik Maurycy HIRSCHFELD vel HIRSZFELD

Hirszfeld lekarz-anatom
(1814 Nadarzyn – 1876 Warszawa)

Pochodził z niezamożnej rodziny (ojciec był rytualnym rzezakiem); podstawowe wykształcenie otrzymał w szkole żydowskiej (cheder). Od roku 1825 mieszkał w Warszawie, gdzie nauki talmudyczne, do których był nakłaniany przez ojca, nie przypadły mu do smaku, opuścił więc dom rodzicielski w 1833 r. i piechotą przez Wrocław i Berlin, zarabiając na chleb po drodze grą na skrzypcach, przybył do Paryża. Kraj opuścił z ważnego powodu: by studiować medycynę (tzw. zimna chirurgia). We Francji utrzymywał się najpierw z gry na skrzypcach, ale wkrótce udało mu się zdobyć zajęcie w Ecole Pratique de Medecine. Następnie przygotowywał preparaty w laboratorium samego J.B. Bourgery’ego. Mistrz wybrał go na swojego asystenta i – dzięki jego rekomendacji – mógł kontynuować studia. Piętnaście lat po opuszczeniu domu rodzinnego był już doktorem medycyny. Prowadził wykłady z anatomii opisowej. W roku 1859 powrócił do kraju i wykładał w Akademii Medyko-Chirurgicznej (potem w Szkole Głównej i Cesarskim Uniwersytecie Warszawskimi). Był pierwszym żydowskim profesorem w warszawskiej Szkole Głównej. Przez studentów lubianym i szanowanym – mimo pewnych kłopotów z językiem polskim, niekoniecznie wywołanych długim pobytem na obczyźnie. Nauczał prawie do końca życia, pozostawił imponujący dorobek naukowy. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

 

Leopold HOROWITZ

Horowitzmalarz
(1837 Rozgony – 1917 Wiedeń)

W Encyklopedii Powszechnej Samuela Orgelbrandta napisano o nim: malarz współczesny, pochodzący z rodziny izraelskiej; studia artystyczne odbywał w Wiedniu, Berlinie, Dreźnie, Monachium i Paryżu; wyraźnie naśladowca stylu Rembrandta, później van Dycka. W latach 1861-1862 i 1868-1889 mieszkał w Warszawie; poślubił siostrzenicę malarza Aleksandra Lessera, przez wiele lat pełnił funkcję kierownika artystycznego Tygodnika Ilustrowanego; namalował m.in. portret bankiera Leopolda Kronenberga, także nieliczne obrazy rodzajowe z życia Żydów.

Marcus Mordechaj JASTROW

rabin :: kaznodzieja :: uczony :: leksykograf :: pedagog
(1829 Rogoźno/zabór pruski – 1903 Germantown/USA)

W dzieciństwie odebrał wykształcenie nauczanie religijne, później Gimnazjum Fryderyka Wilhelma w Poznaniu (1852), studia filozoficzne w Berlinie; 1853 – egzamin rabinacki, 1856 – doktorat z filozofii na uniwersytecie w Halle. W roku 1858 został kaznodzieją postępowej synagogi niemieckiej na Daniłowiczowskiej. Mimo, że synagogę zwano niemiecką, warunkiem zatrudnienia było wygłaszanie kazań w języku polskim, co spełnił już po roku. Aktywnie włączył się w życie polityczne kraju, w okresie poprzedzającym Powstanie Styczniowe był jedną z centralnych postaci zbratania polsko-żydowskiego oraz ruchu emancypacyjno-postępowego wśród Żydów warszawskich; szybko stał się niekwestionowanym duchowym przewodnikiem wszystkich Żydów postępowych w Warszawie. Opowiadał się za umiarkowaną reformą religijną, która miała doprowadzić do tego, aby Żydzi w Polsce stali się “Polakami wyznania mojżeszowego”. Drogą do tego celu miało być kształcenie młodzieży w sposób umożliwiający w przyszłości udział Żydów w życiu politycznym i kulturalnym kraju. W 1861 roku wziął udział – obok Bera Meiselsa i Izaaka Kramsztyka – w pogrzebie poległych w manifestacji antyrosyjskiej, razem z duchownymi katolickimi i ewangelickimi. Po tym wydarzeniu rabinów uwięziono w warszawskiej cytadeli. Jastrow jako obywatel pruski po kilku miesiącach został zwolniony, i po kilkuletnim pobycie w Niemczech i powrocie, ale już tylko na krótko, do Warszawy, w 1866 roku wyjechał do USA.

 

Ignaz von KOLISCH

baron
(1837 Bratysława – 1889 Wiedeń)

Szachista i dziennikarz węgierski, ale też merchant, journalist and chess master with Jewish roots. Życiowy sukces odniósł podczas turnieju w Paryżu (1867), wygrywając ze Steinitzem i Winawerem. Zajmował wtedy I miejsce na świecie.

Izaak KRAMSTÜCK vel KRAMSZTYK

Kramsztyk kaznodzieja nurtu reformowanego :: publicysta
(1814 Warszawa – 1889 Warszawa)

Od 1832 warszawskiej Szkole Rabinów, najpierw jako uczeń, później – nauczyciel Talmudu. Wykłady prowadził w języku polskim; w 1852 jako pierwszy zaczął także kazania wygłaszać po polsku. Jak wielu Żydów widział w zgermanizowanych przymusowo (jeszcze w zaborze pruskim) nazwiskach poważną przeszkodę na drodze integracji z polskim społeczeństwem. Spolonizował więc przynajmniej pisownię swojego; w okresie przed Powstaniem Styczniowym wspierał polskie dążenia niepodległościowe. Aresztowany jesienią 1861 – wraz z Baerem Meiselsem i Marcusem Jastrowem – za udział w podjęciu decyzji o zamknięciu synagog w proteście przeciwko zbezczeszczeniu przez Rosjan jednego z warszawskich kościołów, osadzony został w Cytadeli, potem zesłany na pół roku do Bobrujska. Za działalność podczas powstania powtórnie zesłany, już na 4 lata do Serodobska. Po powrocie do kraju w 1868 pozostała mu tylko możliwość zajmowania się publicystyką. Ojciec fizyka, matematyka i encyklopedysty w jednej osobie Stanisława Kramsztyka oraz dziadek wielkiego malarza Romana Kramsztyka. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

Leopold Stanisław KRONENBERG

Kronenberg przedsiębiorca :: polityk :: działacz społeczny
(1812 Warszawa – 1878 Nicea)

Jeden z największych i najbardziej błyskotliwych, obok Jana Gottliba Blocha, biznesmenów swoich czasów. Szczęście sprzyjało mu w sposób wyjątkowy, ale  potrafił pomóc losowi jak mało kto – jedno i drugie leżało u podstaw jego sukcesów. W latach 1829-132 studiował w Niemczech, nieobecność w kraju podczas Powstania Listopadowego ułatwiła mu kontakty z władzami i wejście do spółki dzierżawiącej monopol tytoniowy. By ją całkowicie opanować zmienił wyznanie na ewangelicko-reformowane. Umiejętnie inwestował: w rolnictwo, przemysł (cukrownictwo), handel, bankowość (Bank Handlowy z oddziałem w Petersburgu); zaangażował się w budowę kolei (Towarzystwo Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej); by je przejąć sprawnie wykorzystał niechęć Polaków do kapitału niemieckiego. Uczestniczył – z mniejszym już powodzeniem, ale z nie mniejszym zapałem i wyczuciem – w polskim życiu politycznym. Początkowo – przed Powstaniem Styczniowym – popierał ugodową politykę margrabiego Aleksandra Wielopolskiego; gdy hasła niepodległościowe stały się aktualne, związał się z obozem Białych. W 1863 zmuszony był do czasowego opuszczenia kraju; by moc wrócić, patriotyczną przeszłość musiał okupić łapówkami. Po powrocie do kraju działalności politycznej już nie podjął. W 1868 roku otrzymał dziedziczne szlachectwo (rosyjskie) Królestwa Polskiego wraz z orderem św. Włodzimierza III klasy (przyjął herb Strugi). W 1875 założył Szkołę Handlową, noszącą potem jego imię (dziś SGH). Aktywnie interesował się sprawami Żydów, był zwolennikiem asymilacji, finansował wydawany przez Daniela Neufelda tygodnik „Jutrzenka”. Chętniej jednak łożył na cele ogólnospołeczne. Pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie.

 

Stanisław Leopold KRONENBERG

przemysłowiec :: finansista
(1846 Warszawa – 1894 Warszawa)

Najstarszy syn – jedno z sześciorga dzieci – Leopolda Stanisława Kronenberga i Ernestyny Rozalii Leo. Ukończył Szkołę Główną w Warszawie, doktorat prawa uzyskał w Heidelbergu. Studia kontynuował we Francji. Podczas wojny francusko-pruskiej służył w armii: porucznik odznaczony Legią Honorową. Po śmierci ojca (1878) przez prawie dziesięć lat kierował wszystkimi przedsiębiorstwami i interesami rodziny Kronenbergów. Był prezesem kolei warszawsko-wiedeńskiej i kolei warszawsko-terespolskiej oraz prezesem zarządu Banku Handlowego. Także członkiem komitetu giełdy warszawskiej i właścicielem dóbr ziemskich. Działał w przemyśle cukrowniczym. Niby miał wyniki, cieszył się uznaniem otoczenia, ale – wydaje się – natura poczyniła tak wielki wysiłek na ojca, że na syna nie starczyło. Może nie na całego, ale na jego system nerwowy – na pewno. (W 1887 interesami rodziny Kronenbergów zaczął zarządzać jego brat Leopold Julian). Pochowany w kaplicy rodzinnej na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie.

 

Michał LANDAU

Landau przemysłowec :: szachista
(1841 Warszawa – 1896 Warszawa)

Przemysłowiec, w mistrzostwach Warszawy (1868) zajął IV miejsce, odnosząc sensacyjne zwycięstwo nad Winawerem. W latach 1878/1880 znaczący udział w korespondencyjnym zwycięstwie reprezentacji Warszawy nad szachistami moskiewskimi. (nadmieniamy, że wyzwanie przyszło od Moskwy. Grano jednocześnie dwie partie, z których jedną zaczynała Warszawa, drugą Moskwa. Do namysłu nad każdém posunięciem zostawiano dni pięć, a przez wakacye latem było przerwy 4 miesiące; dlatego partye trwały tak długo. Tygodnik Powszechny, 1881). To on wykonał decydujące posunięcie: czarne przyznały same, że to zakończenie partyi było artystyczne. Był graczem, który nigdy nie poświęcił się całkowicie szachom, choć teorię i strategię gry poznał dobrze. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

 

Michał (Michel) LEVY

wydawca
(1821 Paryż – 1875 Paryż)

Najmłodszy z pięciorga dzieci wędrownego handlarza książek z Phalsbourg (Lotaryngia), od 1825 zajmującego się wynajmowaniem lornetek w paryskim teatrze, także ulicznego sprzedawcy literatury bulwarowej (bukinisty), Simona Levy. Do 1833 Michel uczył się w religijnej szkole żydowskiej, pomagając jednocześnie ojcu w obu jego zajęciach zarobkowych. W wieku 14 lat – wraz z braćmi – brał czynny udział w uruchomieniu czytelni Simona Levy, rok później – rodzinnego wydawnictwa specjalizującego się we współczesnej literaturze teatralnej. W wieku niespełna 20 lat wydał samodzielnie pierwszą książkę i od tej chwili stał się głową oraz szefem rodzinnego biznesu. Wydającego także najbardziej prestiżowych autorów epoki (Dumas, Hugo, Balzac). I, bez trudu, po niskiej cenie, ale ze sporym zyskiem – dzięki nowoczesnemu zarządzaniu, technikom marketingowym, korzystnym umo-wom z twórcami i szybkiemu obrotowi kapitałem – sprzedającego ich książki. W 1875 – roku śmierci Michała – oficyna należała do największych w Europie. I działała dalej, pod kierownictwem jego brata Calmanna, potem jego synów. Michel Levy pochowany został na cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu.

 

Aleksander LESSER

Lesser malarz :: rysownik :: publicysta
(1814 Warszawa – 1884 Kraków)

Syn – jedno z dwanaściorga dzieci – Levy Lessera i Róży Loewenstein, studiował w Warszawie, Dreźnie i Monachium, w 1864 ożenił się z córką Ludwika Bergsona – Julią, prawnuczką Bera Sonnenberga i siostrą stryjeczną filozofa Henri Bergsona. Był rysownikiem, ilustratorem, scenografem, krytykiem sztuki, publicystą, organizatorem życia artystycznego w Królestwie Polskim, współzałożycielem Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych – ale przed wszystkim malarzem. Miał – jeszcze przed Janem Matejką – ambicje przedstawienia całej historii kraju ojczystego, skąd miano pierwszego malarza historii Polski. Był autorem namalowanego słynnego obrazu Pogrzeb pięciu ofiar [antyrosyjskiej manifestacji w Warszawie], na którym umieścił, w wielopostaciowej scenie, obok księży i pastorów, sylwetki uczestniczących w uroczystości rabinów: Bera Meiselsa, Marcusa Jastrowa i Izaaka Kramsztyka. Niemniej motywów malarskich w historii Izraela czy Żydów nie szukał. I zapewne nie wiedział, że bohaterowie jego obrazu Obrona Trembowli przeciwko Turkom: Samuel Chrzanowski i jego żona Dorota byli konwertytami. Sam Lesser należał – jak się pisze w dzisiejszej encyklopedii – do grona Polaków wyznania mojżeszowego, związanych z nurtem asymilatorskim. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

 

Franciszek Salezy właśc. Salomon LEWENTHAL

wydawca
(1841 Włocławek – 1902 Wiesbaden)

Syn Dawida Lewenthala, nauczyciela hebrajskiego i literatury, poety języka hebrajskiego, tłumacza Talmudu na francuski i literatury polskiej na hebrajski – więc inaczej się to potoczyć nie mogło. Salomon – po ukończeniu warszawskiej Szkoły Rabinów – podjął pracę w wydawnictwie Jana Glücksberga, swego przyszłego teścia. Po jego śmierci szefa przejął jego firmę i – prowadząc ją od 1863 już pod własnym nazwiskiem (Księgarnia nakładowa S. Lewenthala) – stał się jednym z czołowych wydawców książek i czasopism. Od 1865 wydawał Kłosy. Czasopismo Ilustrowane Tygodniowe, periodyk przeznaczony dla inteligencji i mieszczaństwa, pomyślany jako konkurencja dla Tygodnika Ilustrowanego. Pismo Lewenthala, ukazujące się do 1890 było jednym z najpoczytniejszych w kraju. Prawie cale życie działał na rzecz społeczności żydowskiej Warszawy: był członkiem zarządu gminy warszawskiej, członkiem Komitetu Budowy Wielkiej Synagogi czy kuratorem Szpitala Starozakonnych. Ale, tuż przed śmiercią, podczas pobytu w Rzymie, przeszedł na katolicyzm. Pochowany na cmentarzu powązkowskim w Warszawie.

 

Celina MICKIEWICZOWA de domo SZYMANOWSKA

żona wieszcza :: matka jego dzieci
(1812 – 1855 Paryż)

Córka Józefa Szymanowskiego herbu Młodzian i pianistki Marii Wołowskiej herbu Bawół. Dziadek Celiny, ojciec jej matki wywodził się od Salomona ben Eliasza, wyznawcy i współtwórcy sekty frankistów. Po śmierci proroka Franka rodzina przyjęła chrześcijaństwo i się zasymilowała, przejmując polskie zwyczaje i wykazując gorący patriotyzm. „Szereg mężów zasłużonych na różnych polach wyszedł z ich krwi. Nawet kobiety tej utalentowanej rodziny odznaczały się niepospolitymi zdolnościami i cnotami obywatelskimi. Wszystkie domy frankistowskie, w które weszła Wołowska jako żona i matka, wydały ludzi zdolnych”. Uważa się, że zasada żenienia się wyłącznie między sobą zaczęła być przez frankistowskie rodziny łamana około 1850 roku, a rozpoczęły ten proces właśnie rodziny Wołowskich i Szymanowskich. Celina Szymanowska poślubiła Adama Mickiewicza w 1834, była matką sześciorga jego dzieci. Wśród emigracji raczej jej nie kochano, zwłaszcza gdy w 1838 uznała się za wieszczkę, wcielenie Matki Bożej, odkupicielkę Polski i Żydów.  Na dodatek źle gotowała. Pochowana na cmentarzu Père-Lachaise w Paryżu. Po ekshumowaniu jej zwłok przeniesiono je na do grobowca rodziny Mickiewiczów na cmentarzu Les Champeux w Montmorency.

 

Dov Baer MEISELS

Meisels rabin :: człowiek interesu :: działacz społeczny i polityczny
(1798 Szczekociny – 1870 Warszawa)

Syn Dawida Lewenthala, nauczyciela hebrajskiego i literatury, poety języka hebrajskiego, tłumacza Talmudu na francuski i literatury polskiej na hebrajski – więc inaczej się to potoczyć nie mogło. Salomon – po ukończeniu warszawskiej Szkoły Rabinów – podjął pracę w wydawnictwie Jana Glücksberga, swego przyszłego teścia. Po jego śmierci szefa przejął jego firmę i – prowadząc ją od 1863 już pod własnym nazwiskiem (Księgarnia nakładowa S. Lewenthala) – stał się jednym z czołowych wydawców książek i czasopism. Od 1865 wydawał Kłosy. Czasopismo Ilustrowane Tygodniowe, periodyk przeznaczony dla inteligencji i mieszczaństwa, pomyślany jako konkurencja dla Tygodnika Ilustrowanego. Pismo Lewenthala, ukazujące się do 1890 było jednym z najpoczytniejszych w kraju. Prawie cale życie działał na rzecz społeczności żydowskiej Warszawy: był członkiem zarządu gminy warszawskiej, członkiem Komitetu Budowy Wielkiej Synagogi czy kuratorem Szpitala Starozakonnych. Ale, tuż przed śmiercią, podczas pobytu w Rzymie, przeszedł na katolicyzm. Pochowany na cmentarzu powązkowskim w Warszawie.

 

Moses Chaim MONTEFIORE

finansista :: filantrop
(1783 Livorno – 1885 Ramsgate)

Pierwszy syn londyńczyków Josepha Eliasa Montefiore i Rachel Moccatta. Interesy bankowe prowadził wespół z Nathanem Rotschildem do 1824, później poświęcił się wyłącznie karierze politycznej, filantropii i pomocy współwyznawcom na całym swiecie. W 1837 został szeryfem Londynu, w 1847 szeryfem Middlesex, w 1846 otrzymał tytuł baroneta. Blisko związany z królową Wiktorią, przyjmowany przez koronowane głowy i w ogóle przez wybitne postaci międzynarodowego życia politycznego, wykorzystywał te możliwości do działania na rzecz Żydów. Podejmował zabiegi – między innymi u papieża i sułtana – na rzecz równouprawnienia i polepszenia ich sytuacji, występował przeciwko prześladowaniom. Interesował się osadnictwem w Palestynie. Dla Żydów polskich największe znaczenie miały dwie wizyty w Rosji  (1846 8 1872). Pochowany w swej posiadłości Ramsgate.

 

Adam MÜNCHHEIMER

pianista :: kompozytor :: pedagog
(1830 Warszawa – 1904 Warszawa)

Pochodził z – przybyłej do stolicy ze Śląska w XVIII w. – nie byle jakiej (z czasem) warszawskiej rodziny. Był wnukiem grawera i pieczętarza Abrahama Münchheimera, synem właściciela Fabryki guzików, wyrobów pieczętarskich i metalowych Karola Zygmunta Münchheimera, który ochrzcił się w 1825; bratankiem Jana Salomona Münchheimera, wybitnego medaliera, sztycharza Banku Polskiego i założyciela „Drzeworytni Warszawskiej”. Zdaje się, że rodzinna firma, która egzystować miała do lat trzydziestych XX wieku, guzik młodego Adama obchodziła. Muzykę studiował w Warszawie (skrzypce) i Berlinie (kompozycja). Po powrocie do Warszawy został skrzypkiem (1850) w orkiestrze Teatru Wielkiego, następnie – w krótkich odstępach czasu – jego dyrektorem muzycznym, dyrygentem i dyrektorem. Był też profesorem w Instytucie Muzycznym, Instytucie Aleksandryjsko-Maryjskim Wychowania Panien i Szkole Muzycznej, także dyrygentem w Warszawskim Towarzystwie Muzycznym, którego był współzałożycielem. Miał duży i różnorodny dorobek kompozytorski, w tym muzykę do opery Stradyota. Pochowany na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

 

Ludwik NATANSON

lekarz :: działacz społeczny
(1821 Warszawa – 1896 Warszawa)

Syn kupca i finansisty, właściciela dóbr ziemskich Zeliga (Samuela) Natansona i Felicji Weinryb; miał jedenaścioro rodzeństwa, w tym brata Jakuba. Był dwukrotnie żonaty: z córką Mathiasa Bersohna, Ludwiką oraz z Natalią Epstein, miał sześcioro dzieci. Uczył się w Szkole Rabinów w Warszawie, studiował medycynę w Wilnie i Dorpacie (doktorat w 1843). Jako lekarz pracował raz za pieniądze, raz za marne wynagrodzenie, czasem za darmo. Wyjątkowo aktywny podczas epidemii cholery w Warszawie w połowie wieku. Założyciel i redaktor pierwszego polskiego czasopisma medycznego „Tygodnik Lekarski” (1847-1864), od prezes Warszawskiego Towarzystwa Lekarskiego. Prezes zarządu Warszawskiej Gminy Starozakonnych (1871-1896), inicjator budowy Wielkiej Synagogi na Tłomackiem i szpitala żydowskiego na Czystem. Dynamiczny i nader sprawny, obdarzony ponadczasową charyzmą organizator: zespoły które stworzył kontynuowały jego dzieło do 1918 toku. Autor prac naukowych z dziedziny medycyny, higieny i szkolnictwa medycznego (ustalił polskie nazewnictwo anatomiczne). Pochowany na cmentarzu żydowskim (Okopowa) w Warszawie.

 

Jakub NATHANSON vel NATANSON

Natanson chemik :: działacz społeczny :: biznesmen :: filantrop
(1832 Warszawa – 1884 Warszawa)

Gorący zwolennik idei i praktyki asymilacji; napisano o nim: “Był członkiem izraelskiej rodziny, która jedna z pierwszych u nas w tem plemieniu zrozumiała, że różnica przekonań religijnych może iść w parze w obowiązkami prawego obywatela ziemi rodzinnej. Przeświadczenie to, z rodzicielskiego wyniesione domu, towarzyszyło stale zmarłemu i było mu przewodnikiem przez całe życie. Do kariery akademickiej utorowały Natansohnowi drogę: ogromna wiedza, także pozycja społeczna rodziny Natansohnów – ale nie tylko. Albowiem: szczęśliwy zwrot w oświacie krajowej otworzył mu nowe działalności pole. Założona w 1862 Szkoła Główna w Warszawie garnęła do siebie wszystkie wyborowe inteligencje, by młodej a spragnionej wyższej naukowej wiedzy generacyi podawały ją na miejscu, w zrozumiałej i dostępnej każdemu mowie. Oczywiście, że katedra chemii, w nowo powstającej wszechnicy nie mogła lepszego pożądać mistrza od Natansohna. Jednomyślnie więc i jednogłośnie powołano go od razu na godność profesora zwyczajnego chemii, pomimo trudności, zamykających jeszcze podówczas niechrześcijanom urzędy publiczne. B. p. Jakób, dla niepospolitego uzdolnienia swojego, został wyjątkowo zatwierdzonym na posadzie profesora Szkoły Głównej. A był to dopiero drugi podobny u nas przykład (pierwszym był słynny anatom, profesor Ludwik Hirschfeldt, powołany z Paryża do zajęcia katedry w b. Akademii Medycznej)”. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

 

Daniel NEUFELD

pisarz :: publicysta :: pedagog :: tłumacz
(1814 Praszka k. Wielunia – 1874 Warszawa)

W dzieciństwie tradycyjne nauczanie religijne (cheder), potem – uwaga! – pijarska Szkoła Wydziałowa w Wieluniu. W 1838 otworzył szkołę elementarną dla współwyznawców w rodzinnej Praszce i sam zajmował się nauczaniem, od 1840 prowadził prywatną szkołę dla młodzieży żydowskiej w Częstochowie. Od 1860 w Warszawie. Gdzie uczestniczył w kółku samokształceniowym zorganizowanym w domu Henryka Toeplitza. Gdzie współtworzył, z inicjatywy Aleksandra Wielopolskiego, projekt reformy szkolnictwa żydowskiego. Gdzie w roku 1861 – wespół z kilkoma wychowankami warszawskiej Szkoły Rabinów, rzecznikami asymilacji przy zachowaniu tradycji wyznaniowej – założył i wydawał polskojęzyczne pismo “Jutrzenka. Tygodnik Izraelitów polskich”. Na łamach którego znaleźć można, poza publicystyką społeczną, historyczną i religijną (jednym z autorów był Chaim Zelig Słonimski), także informacje na temat stosunku polskich Izraelitów do przyszłego Powstania Styczniowego. Lata 1863-1865 – inaczej się to skończyć nie mogło – na zesłaniu w Czelabińsku za działalność patriotyczną. Po powrocie działalność pisarska i translatorska, także współpraca z redakcją Encyklopedii Powszechnej Samuela Orgelbranda. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

 

Maurycy właśc. Mojżesz ORGELBRAND

wydawca
(1826 Warszawa – 1904 Warszawa)

Syn niezamożnego kupca futer Chaima Judy Orgelbranda i Anny Jud; młodszy brat Samuela i podobnie jak on – absolwent Szkoły Rabinów. Do 1853 pracował u brata, potem założył (oczywiście za pieniądze starszego) własną księgarnię i wypożyczalnię w Wilnie. Miał ewidentne sukcesy wydawnicze, w postaci chociażby Słownika języka polskiego… [tzw. słownik wileński], dzieła wtedy już lepszego od przestarzałego opracowania Lindego. Ale to nie dlatego nie uzyskało ono debitu na ziemiach wcielonych do Cesarstwa. Nie wiemy, czy Maurycego, związanego z polskim ruchem patriotycznym, biorącego udział w przygotowaniach do przyszłego powstania [Styczniowe] specjalnie to zmartwiło. W połowie lat sześćdziesiątych prowadził działalność znów w Warszawie, m.in. w 1878 przejął podupadły „Tygodnik Powszechny” i uczynił – jako redaktor – czołowym czasopismem ilustrowanym. Pod koniec życia przeszedł na katolicyzm i wydawał książki katolickie. Pochowany na cmentarzu powązkowskim w Warszawie.

 

Samuel właśc. Szmul ben Chaim Jehuda ORGELBRAND

Olgerbrand wydawca
(1810 Warszawa – 1868 Warszawa)

Syn niezamożnego kupca futer Chaima Judy Orgelbranda i Anny Jud; starszy brat Maurycego. Absolwent Szkoły Rabinów – może dlatego był zwolennikiem asymilacji kulturowej, ale nie religijnej, Żydów. Poślubił Annę Starkman, z którą miał ośmioro dzieci. Wydajny też w pracy: był wydawcą niezliczonej ilości książek polskich i hebrajskich oraz kilku czasopism (warszawscy drukarze i księgarze żydowscy: Glücksbergowie, Merzbachowie, Jakub Mortkowicz, dwa pokolenia Przeworskich, Orgelbrandowie – wydawali większość polskich książek i czasopism). W wieku 33 lat był właścicielem księgarni w Warszawie połączonej z wypożyczalnią książek polskich i francuskich. Dziesięć lat później – już wydawnictwa, największego i najnowocześniejszego w kraju, dysponującego własną siecią subskrybentów, finansującego edycje dzieł zaangażowanych społecznie ze sprzedaży pozycji tzw. komercyjnych. Wydał w ciągu 30 lat ok. 250 pozycji (z czego 100 w języku hebrajskim) w pięciuset tomach, m.in. Talmud Babiloński (t. 1-20, 1860-1864) i Encyklopedię Powszechną (t. 1-20, 1859-1868), w prace nad którą zaangażowanych było 181 polskich uczonych. Działalność prowadził z dużym rozmachem, wyczuciem, wytrwałością oraz bezwzględnością; potrafił omijać trudności związane z carską cenzurą, bez trudu i bez litości pokonywał konkurentów na rynku. Trzy tygodnie przed śmiercią napisał: przywiązanie nazwiska swojego na zawsze do publikacji olbrzymiej, rzeczywiście pożytecznej i godnej trudów całego życia ludzkiego, może […] stać się ideałem najwyższym, najpiękniejszą puścizną, jaką swoim dzieciom przekażę”. Przekazał im majątek o całkowitej wartości tylko trzykrotnie przewyższającej sumy, które wydatkował był na Encyklopedię. Na jego nagrobku (cmentarz żydowski w Warszawie (Okopowa) wykuto napis Księgarz wydawca pierwszej encyklopedii polskiej.

 

Henryk właśc. Hersz REDLICH

Redlich malarz :: rysownik :: rytownik
(1838 Łask – 1884 Berlin)

Syn Szmula i Miriam Redlichów; uczeń w zakładzie litograficznym Maksymiliana Fajansa. W latach 1857-1863 studiował, dzięki stypendium państwowemu, w Szkole Sztuk Pięknych w Warszawie (1861 – nagroda za miedzioryt). W latach 1862-1869 kontynuował studia, dzięki stypendium Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych, w Dreźnie i Königliche Akademie von bildenden Künste w Monachium (rytownictwo). W roku 1870 miał już własne atelier w Monachium. W 1872 wrócił do Warszawy. Cztery lata później otrzymał nagrodę Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu i tytuł profesora tej uczelni; zaś w roku 1878 – złoty medal na Wystawie Światowej w Paryżu i francuski order Legii Honorowej. Był samodzielnym grafikiem, ale także twórcą – co dało mu popularność w kraju – graficznych reprodukcji dzieł współczesnych mu malarzy polskich (m.in. Jana Matejko, Józefa Brandta, Wojciecha Gersona). Zmarł i pochowany został w Berlinie, gdzie osiadł przed śmiercią.

Dawid ROSENTHAL

 Rosenthal
lekarz :: społecznik
(1808 Tarnogród – 1889 Warszawa)

Jedyne dziecko lekarza Filipa (Pinchasa) Rosenthala i Idy Horowic; sam miał ośmioro dzieci. Gimnazjum kończył we Lwowie. W latach 1826-1831 studiował medycynę i filozofię we Lwowie i Wiedniu (doktorat w 1834, dyplom nostryfikował w Warszawie). Po studiach wysłany na Węgry dla zwalczania epidemii cholery. Od 1836 ordynator oddziału wewnętrznego, w latach 1843-1879 – lekarz naczelny Szpitala Starozakonnych w Warszawie; od 1849 – lekarz, od 1859 – profesor dietetyki i higieny w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie; od 1879 prowadził praktykę prywatną; honorowy członek Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, honorowy członek Towarzystwa Fizyczno-Medycznego w Moskwie w 1877 uzyskał – jako jedyny żyd z Królestwa Polskiego (L. Kronenberg był jednak ewangelikiem, J. G. Bloch – katolikiem) – dziedziczne szlachectwo Królestwa Polskiego (rosyjskie). Na jego nagrobku na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa) umieszczono, poza wyżej wymienionymi, informację, że był kawalerem orderów.

 

Samuel ROSENTHAL

szachista
(1837 Suwałki – 1902 Neuilly sur Seine)

Pierwszy syn londyńczyków Josepha Eliasa Montefiore i Rachel Moccatta. Interesy bankowe prowadził wespół z Nathanem Rotschildem do 1824, później poświęcił się wyłącznie karierze politycznej, filantropii i pomocy współwyznawcom na całym swiecie. W 1837 został szeryfem Londynu, w 1847 szeryfem Middlesex, w 1846 otrzymał tytuł baroneta. Blisko związany z królową Wiktorią, przyjmowany przez koronowane głowy i w ogóle przez wybitne postaci międzynarodowego życia politycznego, wykorzystywał te możliwości do działania na rzecz Żydów. Podejmował zabiegi – między innymi u papieża i sułtana – na rzecz równouprawnienia i polepszenia ich sytuacji, występował przeciwko prześladowaniom. Interesował się osadnictwem w Palestynie. Dla Żydów polskich największe znaczenie miały dwie wizyty w Rosji  (1846 8 1872). Pochowany w swej posiadłości Ramsgate.

Jan Bogumił ROSEN

malarz
(1854 Warszawa – 1936 Warszawa)

Pochodził z rodziny oświeconych Żydów warszawskich, ochrzczonych w wyznaniu ewangelicko-reformowanym. W dzieciństwie pobierał lekcje rysunku u Henryka Redlicha w Dreźnie i Franciszka Kostrzewskiego w Warszawie. Później studiował w monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych i – prywatnie – w pracowni Józefa Brandta. I jeszcze w Państwowej Szkole Sztuk Pięknych w Paryżu. Większość życia spędził zagranicą, mieszkał w Monachium, Paryżu i Lozannie, był też nadwornym malarzem dworu petersburskiego, członkiem Cesarskiej Akademii Nauk. Malował przede wszystkim obrazy o tematyce wojskowej, w tym sceny batalistyczne z czasów napoleońskich i Powstania Listopadowego oraz – zupełnie już neutralne – obrazy rodzajowe z ulubionym motywem jeźdźców i koni. Był mężem Wandy Hantke, córki Bernarda Ludwika Hantke, ojcem malarza Jana Henryka. Pochowany w grobowcu rodzinnym na cmentarzu ewangelickim w Warszawie.

Chaim Zelig SŁONIMSKI

 Slonimski
uczony :: matematyk :: astronom :: wydawca :: popularyzator nauki :: konstruktor :: wynalazca
(1810 Białystok – 1904 Warszawa)

Odebrał tradycyjne wykształcenie religijne, poza tym samouk i dziecko szczęścia. W roku 1845 otrzymał nagrodę pieniężną króla pruskiego Fryderyka IV i nagrodę Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu, także Nagrodę im. Demidowa za machinę do mnożenia, dzielenia i wyciągania pierwiastków kwadratów, która przewyższa wszystkie tego rodzaju wynalezione dotąd machiny i odpowiada zupełnie celowi swemu. Pięć lat później opatentował – i nie był to jego jedyny patent – urządzenie do jednoczesnego przekazywania czterech depesz przez jeden przewód (bez tego wynalazku nie zaistniał by Internet). W roku 1862 założył pierwsze pismo popularnonaukowe w języku hebrajskim ha’Cefira. Był zwolennikiem zachowania tradycji mającej korzenie w Torze oraz umiarkowanej asymilacji kulturowej Żydów. Człowiek sprawiedliwy: niechęcią obdarzał na równi judaizm reformowany i chasydyzm. Był zięciem – co mu chyba nie przeszkodziło w karierze? – Abrahama Sterna, dziadkiem poety Antoniego Słonimskiego. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

 

Baruch (Benedykt) SPINOZA właśc. Benedito de ESPINOZA

filozof
(1632 Amsterdam – 1677 Haga)

Urodzony w rodzinie żydowskich marranów, Miguela de Espinoza i Any Debora, zbiegów z Portugalii. O jego formalnym wykształceniu wiadomo na pewno, że uczęszczał do elementarnej żydowskiej szkoły religijnej. Ale – też na pewno – władał biegle hebrajskim, łaciną, greką, francuskim, włoskim, hiszpańskim i portugalskim; jego pierwsza praca naukowa dotyczyła gramatyki hebrajskiej. Znał Talmud i kabalistykę, dzieła Giordano Bruno i Kartezjusza. Przez religijnie nastawionych filozofów krytykowany za odrzucanie koncepcji osobowego Boga, zrównywanie Boga z naturą, także za pogląd że duch substancjalnie nie różni się od materii, oraz za relatywizm moralny. Jego  poglądy stały w oczywistym konflikcie z podstawowymi założeniami zarówno chrześcijaństwa jak i judaizmu. W 1654 oskarżony o herezję i wykluczony z gminy żydowskiej. Do końca życia utrzymywał się, wykonując wyuczony zawód optyka. Szlifował mianowicie soczewki. Co dowodzi, że poglądy mieć można, ale fach w ręku – trzeba. Pochowany na cmentarzu przy kościele Neuwe Kerk w Hadze.

 

Izrael Abraham STAFFEL vel SZTAFFEL

Sztaffel wynalazca :: konstruktor :: mechanik
(1814 Warszawa – 1884 Warszawa)

Od 1833 prowadził własny warsztat zegarmistrzowski (Marszałkowska, późn. Grzybowska), mniej czasu poświęcając jednak na pracę zawodową, więcej – na konstruowanie skomplikowanych urządzeń mechanicznych wcześniej nieznanych (wykonanie pierwszego zajęło mu 10 lat); w 1845 otrzymał srebrny medal na warszawskiej wystawie najnowszych osiągnięć z dziedziny rolnictwa, przemysłu i rzemiosła (o zdobywcy złotego medalu historia milczy), w 1847 – nagrodę pieniężną od cara, w 1851 – medal I klasy na światowej wystawie w Londynie (The Great Exibition of the Works of Industry of All Nations), wszystko za zbudowanie “maszyny rachunkowej do czterech działań arytmetycznych”, przewyższającej wszystkie dotychczasowe konstrukcje, w tym relatywnie niedawne machiny liczące Abrahama Sterna (1812, 1817) i Chaima Seliga Słonimskiego (1845). W Londynie prezentował też, przed królową Wiktorią i księciem Albertem, swój drugi wynalazek: przyrząd do badania składu stopów metali szlachetnych; w 1858 otrzymał nagrodę na wystawie w Warszawie za maszynę liczącą (tzw. liczebnik kieszonkowy), wykonującą działania w zakresie dodawania i odejmowania oraz przeliczającą ruble na złotówki i odwrotnie; wynalazł i samodzielnie skonstruował m. in. przyrząd do niszczenia zarodków szarańczy, kontroli kursu dorożek, wiatromierz, wentylator czy urządzenie do produkcji dwukolorowych znaczków pocztowych. Wiele z nich znalazło – mimo wysokiej ceny (zawsze były to pojedyncze egzemplarze) – zastosowanie praktyczne. Sam praktyczny natomiast nie był; nie interesowało go zdobywanie patentów i wdrażanie do produkcji własnych wynalazków. Więc, choć zauważany na europejskim rynku i doceniany przez ówczesnych uczonych, zmarł w biedzie. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

Wilhelm STEINITZ

szachista
(1836 Praga – 1900 Nowy Jork)

Piszą, że was born […] in the Jewish getto in Prague; pierwszy oficjalny mistrz świata w szachach (1887-1894); tytuł obronił m. in. w meczach z Zukertortem i Gunsbergiem, stracił w meczu z Emanuelem Laskerem.

Abraham STERN

Stern

uczony :: matematyk :: wynalazca :: konstruktor
(1762 Hrubieszów – zm. 1842 Warszawa)

Swoim życiem udowodnił, że ocena charakteru zdarzeń z przeszłości nie jest trwała. Bo jest zależna od tego, co stało się potem. Gdyby nie obecna bajeczna kariera informatyki, Stern przeszedłby do historii jako – co najwyżej – wydawca,  publicysta i poeta hebrajski; może też jako pierwszy Żyd-członek rzeczywisty – z rekomendacji samego Stanisława Staszica – Towarzystwa Przyjaciół Nauk, członek Izby Doradczej Komitetu Starozakonnych w Królestwie Polskim, przewodniczący Komitetu Cenzury Ksiąg Hebrajskich, wierny środowisku ortodoksyjnemu, z którego się wywodził, a zarazem pierwsza i chyba jedyna osoba z tego kręgu, obdarzona autentycznym rozgłosem w społeczeństwie nieżydowskim, za to w stałym konflikcie ze środowiskiem reformatorskim (Antoni Eisenbaum). Może zapamiętano by go także jako teścia Chaima Zeliga Słonimskiego, a bardziej prawdopodobne – jako pradziada poety Antoniego Słonimskiego (prawnuk, we wspomnieniach rodzinnych, o epizodzie cenzorskim w życiu przodka jakoś milczy). Ale dziś Stern wymieniany jest zawsze, lecz za inne zasługi. Obok Jewny Jakobsona z Nieświeża (Machina Mechaniszna do Rachunku, ok. 1770), Ch. Z. Słonimskiego i Izraela Abrahama Sztaffla oraz 35 innych (już nie Polaków). Kiedy mowa o prehistorii komputera. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Bródno).

Henryk TOEPLITZ

kupiec :: przemysłowiec
(1822 Warszawa – 1891 Warszawa)

Syn kupca i wydawcy, przedstawiciela pierwszego pokolenia żydowskiej finansjery warszawskiej, zwolennika oświecenia żydowskiego (Haskali) Teodora Toeplitza; ojciec, posiadacz rzadkiego przywileju posiadania dóbr ziemskich wysłał go na studia do Instytutu Agronomicznego w Marymoncie, z czego – zdaje się – wynikło tylko to, że był jednym z czterech Żydów przyjętych do Towarzystwa Rolniczego. Ale w jego kantorze bankowym praktykę odbywał Jan Bloch, był pierwszym wielkim eksporterem cukru na rynek rosyjski, współzałożycielem Banku Handlowego w Warszawie, dyrektorem południowo-zachodniej kolei żelaznej, zasiadał w komitecie reformującym stołeczną giełdę. Nie ograniczał się do biznesu: zasiadał w Radzie Miejskiej Warszawy, w której reprezentował ludność żydowską; w ogóle angażował się w walkę z poglądami, postawami i działaniami wymierzonymi w Żydów. Prowadził w swym domu salon kulturalny i kółko samokształceniowe, skupiające przedstawicieli młodej inteligencji żydowskiej. W związku ze swą działalnością został w 1861 na krótko aresztowany. Mecenas sztuki. Pochowany na cmentarzu żydowskim we Wrocławiu.

Józef WIENIAWSKI 

pianista, kompozytor
(1837 Lublin – 1912 Bruksela) 

Syn lekarza Tadeusza Napoleona Wieniawskiego (Tobiasza Pietruszki) i Reginy Wolff. Matka, siostra znanego pianisty Edwarda Wolffa, była jego pierwszą nauczycielką gry na fortepianie. W wieku dziesięciu lat rozpoczął czteroletnie studia w paryskim konserwatorium (fortepian, kompozycja, kameralistyka). Uczelnię ukończył z najwyższym wyróżnieniem. Karierę wirtuozowską i twórczość kompozytorską rozpoczął już ok. 1846 roku u boku brata Henryka w Paryżu. W występowali razem jako “cudowne dzieci”, w salach koncertowych Polski, Rosji (ok. 200 koncertów w dwa lata), Ukrainy, Niemiec, Austrii, Belgii i Francji. W 1855 roku lat drogi braci rozeszły się. Starszy brat zrobił od razu wielką światową karierę, Józef – choć był wybitnie utalentowanym pianistą – całe życie mozolnie piął się w górę. Której szczytu nie osiągnął. Chyba na dwóch Wieniawskich w ówczesnym świecie nie było po prostu miejsca. Nigdzie. Choć młodszy brat próbował, gdzie się dało. Takie życie! Mieszkał kolejno, koncertował, nauczał i tworzył w Warszawie, Paryżu i Moskwie, gdzie był profesorem miejscowego konserwatorium. Pochowany na cmentarzu Ixelles w Brukseli.
.

Henryk WIENIAWSKI

WieniawskiH

muzyk
(1835 Lublin – 1880 Moskwa)

Syn żydowskiego lekarza, uczestnika Powstania Listopadowego Tobiasza Pietruszki, który w 1828 zmienił wyznanie na katolicyzm i nazwisko na – Kościuszko i Bonaparte kłaniali się z góry – Tadeusz Napoleon Wieniawski. Matka Regina była córką warszawskiego lekarza Józefa Wolffa. Ochrzczoną zaledwie na dzień przed ceremonią zaślubin. Miał brata Aleksandra (urzędnik rosyjskiego MSZ), Józefa (muzyk), Juliana (pisarz) i Tadeusza (lekarza). Był ostatnim, porównywanym z Paganinim, wirtuozem skrzypiec, który przeszedł do historii muzyki również jako kompozytor. Jego utwory grywali i nagrywali najwybitniejsi: Eugène Ysaÿe, Bronisław Huberman, Jascha Heifetz, Mischa Elman, Itzhak Perlman, Ruggiero Ricci, Leonid Kogan, Alfredo Campali, Nathan Milstein, Yehudi Menuhin, Dawid Ojstrach, Bronisław Gimpel, Henryk Szeryng, Pinchas Zukerman, Joshua Bell, Zino Francescatti, Ida Haendel, Isaak Stern, Steven Staryk, Anne Sophie Mutter, Midori, Gil Shaham, Henri Temianka, Igor Ojstrach, Gidon Kremer, Marat Bisengaliev, Wanda Wiłkomirska, Kaja Danczowska, Joanna Mądroszkiewicz, Wadim Brodski, Stefan Satanowski i inn. Pochowany na cmentarzu powązkowskim w Warszawie.

Szymon WINAWER

Winawer

szachista
(1838 Warszawa – 1919 Warszawa) 

Pochodził z zamożnej kupieckiej rodziny, studiował prawo, ale studiów nie ukończył. Musiał się zająć rodzinnym interesem. W młodości odwiedzał warszawskie kawiarnie, w których zawsze można było spotkać chętnego do partii szachów, w rezultacie już na początku lat sześćdziesiątych był już jednym z najsilniejszych szachistów w Warszawie. Zupełny amator. Twierdził, że nie przeczytał ani jednej książki szachowej. Najwybitniejszy polski szachista XIX w., przez kilka lat drugi gracz świata, teoretyk gry debiutowej. Uczestnik Powstania Styczniowego, do 1868 na emigracji; w turniejach międzynarodowych występował zwykle jako reprezentant Warszawy, nigdy Rosji; wspólnie z Johannesem Zukertortem wygrał turniej w Paryżu (1878) i szereg innych; jego nazwiskiem nazywany jest jeden z wariantów obrony francuskiej. Pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie (Okopowa).

Johannes ZUKERTORT właśc. Jan CUKIERTORT 

szachista
(1842 Lublin – 1888 Londyn)

 

Obok Henryka Wieniawskiego najbardziej znany na świecie lublinianin; przez wiele lat drugi szachista na świecie. Arcymistrz z Lublina (tytuł biografii) na rozkładzie miał wszystkich m.in. Samuela Rosenthala i Szymona Winawera. Pochowany na cmentarzu Brompton w Londynie.

Muzeum Wieczny Tułacz